تشخیص آنمی فقر آهن با استفاده از آزمایشات بیوشیمیایی
آنمی فقر آهن یک مشکل بهداشتی در سراسر جهان است که متاسفانه آمار ابتلا به آن در ایران نیز بسیار بالاست. آنمی فقر آهن همانطور که از نام آن پیداست، ناشی از کمبود و یا فقدان میزان کافی آهن است و زمانی اتفاق میافتد که بدن به اندازه کافی آهن برای تولید هموگلوبین و میوگلوبین نداشته باشد. همگلوبین وظیفه حمل اکسیژن را در خون به عهده داشته و میوگلوبین نیز یک پروتئین ذخیره کنننده اکسیژن بوده که در عضلات وجود دارد. بنابراین، اگر آهن به اندازه کافی مصرف نشود یا جذب آهن وجود نداشته باشد و یا خونریزی و دفع آهن باشد، به اندازه کافی هموگلوبین و میوگلوبین تولید نشده، اکسیژن به بافت ها منتقل نشده و آنمی فقر آهن با خستگی و تنگی نفس ظاهر میشود.
مهمترین علائم آنمی فقر آهن شامل خستگی مفرط، سرگیجه، سردرد، ضعف، رنگ پریدگی به خصوص صورت، لثه ها، پلک پایین، حساس بودن به سرما، تنگی نفس در هنگام انجام کارهای ساده، درد قفسه سینه، ضربان قلب سریع، دست و پای سرد، کاهش اشتها، احساس افسردگی.
اما از نظر تست های بیوشیمیایی خون، چه مارکرهایی نشان دهنده آنمی فقر آهن است؟
1-میزان هماتوکریت و هموگلوبین:
هماتوکریت و هموگلوبین اجزای معمول و روتین از آزمایش خون ساده بوده که هر دو برای ارزیابی وضعیت آهن استفاده میشوند.
هماتوکریت، درصد گلبول قرمز خون در کل خون را بررسی میکند. معمولا درصد هماتوکریت 3 برابر غلظت هموگلوبین است. مقدار هماتوکریت تحت تاثیر میزان خیلی بالای گلبولهای سفید و وضعیت هیدراسیون قرار دارد. افرادیکه در عرضهای جغرافیایی بالا زندگی میکنند، اغلب میزان هماتوکریت بالا دارند. افراد بالای 50 سال اغلب دارای میزان هماتوکریت کمتری نسبت به افراد جوان هستند. غلظت هموگلوبین میزانی از مقدار کل هموگلوبین در خون محیطی است. هموگلوبین شاخص مستقیم تری از کمبود آهن نسبت به هماتوکریت است.
2-فریتین سرم:
فریتین پروتئین ذخیره آهن است که به طور نرمال در کبد، طحال و مغز استخوان تجمع می یابد. زمانیکه دریافت آهن افزایش مییابد، میزان داخل سلولی فریتین نیز به دلیل تجمع ذخایر آهن بیشتر میشود. اگرچه مقدار اندکی از این فریتین نیز به گردش خون وارد می شود. در افراد دارای ذخایر نرمال آهن، میزان یک نانوگرم در میلی لیتر فریتین سرم نشان دهنده 8 میلیگرم آهن ذخیره است. در افراد سالم، مقدار فریتینی که به سرم وارد شده، یک شاخص عالی از سایز ذخایر آهن است. آنمی ناشی از بیماریهای مزمن (ACD) فرمی از آنمی است که در بیماران بستری در بیمارستان، افراد مبتلا به سرطان یا اختلالات التهابی یا عفونی اتفاق میافتد. ACD معمولا در التهاب اتفاق میافتد؛ زیرا تولید گلبولهای قرمز به دلیل انتقال ناکافی آهن از ذخایر آهن کاهش می یابد. در افرادیکه شرایط التهابی مزمن دارند مانند التهاب مفاصل، تخلیه ذخایر آهن معمولا به دلیل کاهش جذب آهن از دستگاه گوارش اتفاق می افتد. همچنین مصرف منظم داروهای ضدالتهابی می تواند موجب از دست دهی خون از گوارش شود.
3-آهن سرم:
میزان آهن سرم مقدار آهن در گردش خون است که به پروتئین ترانسفرین باند می شود. با اینحال، به دلیل تغییرات زیاد روزانه حتی در افراد سالم، یک شاخص نسبتا ضعیف از وضعیت آهن است. تغییرات روزانه موجب میشود که بالاترین غلظت آهن در ساعت 6 تا 10 صبح بوده و در غروب به طور متوسط 30 درصد کمتر از میزان صبح باشد.
4-ظرفیت اتصال آهن توتال (TIBC):
یک شاخصی از کل پروتئین قابل دسترس برای باند شدن به آهن در حال حرکت است. قابلیت دسترسی به آهن داخل سلول، سنتز و ترشح ترانسفرین را تنظیم میکند. غلظت ترانسفرین در افراد با کمبود آهن افزایش می یابد. اشباع ترانسفرین انعکاسی از قابلیت دسترسی آهن برای بافت هاست.
اشباع ترانسفرین= میزان آهن سرم/ظرفیت اتصال آهن *100
علاوه بر این، زمانیکه میزان آهن ذخیره شده قابل دسترس برای باند شدن به ترانسفرین کاهش مییابد و دریافت آهن از 
رژیم نیز پایین است، اشباع ترانسفرین کاهش می یابد. البته استثناهایی نیز وجود دارد؛ در افراد با کمبود آهن، اشباع ترانسفرین کاهش مییابد ولی ظرفیت اتصال آهن بالاست. مثلا کسانیکه هپاتیت دارند، TIBC بالاست یا در افراد دچار کمبود اکسیژن (هیپوکسی) و یا در افراد باردار، TIBC بالاست. یا افرادیکه داروهای ضدبارداری استفاده می نند و یا درمان استروژن انجام می دهند، میزان TIBC افزایش می یابد.
از طرف دیگر در بیماری های بدخیم، التهاب کلیه و آنمی همولیتیک (آنمی ناشی از خونریزی) میزان TIBC کاهش می یابد. در افرادیکه سوءتغذیه دارند یا افزایش دریافت مایعات یا ناراحتی کبد، میزان ترانسفرین کاهش می یابد. بنابراین اگرچه میزان TIBC و اشباع ترانسفرین نسبت به هماتوکریت و هموگلوبین اختصاصی تر هستند، آنها شاخص اصولی از وضعیت آهن نیستند.